در اولین روزهای دهه مبارکه فجر بود که جدیدترین دستاورد صنعت دفاعی کشور با رونمایی از جنگنده قاهر 313 به نمایش درآمد.
این رونمایی در حالی بود که ایران سالها پیش در گامهای اول، موفق به ساخت جنگندههای آذرخش و صاعقه با استفاده از پلت فرمهای موجود در کشور شده بود و شاید همین موضوع سبب شد تا با اعلام پیش خبر رونمایی جنگنده جدید، خیلی از افراد منتظر رونمایی نسل ارتقا یافتهای از همان جنگندههای گذشته باشند. اما "قاهر 313" همگان را با نمونه جدیدی از نسل جنگندههای موجود در دنیا مواجه کرد که هیچ الگویی برای ساخت آن نمیتوان یافت.
برای بررسی ویژگی جدیدترین عقاب آسمان کشور که دروازهای برای ورود ایران به عرصه طراحی و ساخت جنگندههای رادارگریز است، به گفت وگو با حسن پروانه مدیرعامل شرکت صنایع هواپیمایی ایران (صها) و مدیر پروژه قاهر که مدیریت پروژه ساخت صاعقه را نیز برعهده داشت، نشستیم که ماحصل آن در زیر میآید.
* قاهر هیچ نمونهای در جهان ندارد
پروانه در خصوص توانمندی ایران در طراحی فرم و بدنه جنگنده گفت:ما قبلاً در پروژه جنگندههای آذرخش و صاعقه گامهای بلندی در طراحی و ساخت جنگنده برداشتیم که در این دو پروژه از یک پلت فرم موجود در کشور استفاده کرده و آن را در برخی حوزهها ازجمله آیرودینامیک، سامانهها، اویونیک و ... به گونهای توسعه دادیم که با شرایط و نیازهای ما مطابقت داشته باشد اما درباره "قاهر313" کار کاملاً متمایز است.
پروانه ادامه داد: اولین ویژگی این پروژه این است که جنگنده جدید به لحاظ فرم و شکل، از یک قیافه منحصر به فردی برخوردار است که این طراحی، هیچ نمونهای در دنیا ندارد و ما با طراحی این جنگنده به نوعی از طرحهایی که در نسلهای گذشته در دنیا بکار میرفت، فاصله گرفتیم.
وی خاطرنشان کرد:در هواپیماهای نسل گذشته، عمدتاً بخش زیادی از لیفت (نیروی بالابرنده) باید توسط بال هواپیما تحمل میشد و بدنه، تنها میزان کمی از این لیفت و نیروی بالابرنده را تحمل میکرد و این یکی از خصوصیاتی است که در نسلهای امروز جنگندهها تفاوت کرده به گونهای که بیشترین میزان تحمل بر دوش بدنه قرار گرفته است.
مدیر پروژه قاهر، افزود:یکی از مهمترین پارامترهای ویژه در جنگندهها این است که بتوانند به گونهای به نقطه ثقل دشمن تهاجم کنند که دشمن غافلگیر شده و توان هدف قرار دادن آن را نداشته باشد.این ویژگی، شرایطی را برای جنگنده ایجاد میکند که بتواند خودش را تا موقع رسیدن به هدف، از دید و رادارهای دشمن مخفی نگه دارد.
* استتار تسلیحات در بدنه جنگنده
پروانه با بیان اینکه مباحث مختلفی در حوزه طراحی مطرح میشود که از جمله آنها، بحث بازتابش امواج راداری و نیز میزان استتار از دید رادارهای حرارتی یا حتی مخفی ماندن از دید چشمی دشمن است، گفت: اینجاست که موضوعاتی مانند تراکنش و جذب امواج در اصول طراحی اهمیت پیدا میکند و اینکه بتوان گازهای خروجی از هواپیما و نیز گرمای آنها را که از دهانه اگزوز خارج میشود، مدیریت کرد.
وی در همین راستا به اهمیت طراحی جایگاه نصب تسلیحات بر روی جنگنده اشاره کرد و گفت: یکی از موضوعاتی که بیشترین بازتابش در امواج راداری را دارد، همین تسلیحات است که در نسلهای گذشته، عمدتاً در زیر بالهای هواپیما نصب میشدند.
مدیر عامل صها خاطرنشان کرد:در جنگندههای پیشرفته امروزی در جهان این موضوع رعایت شده و تلاش میکنند تا این تسلیحات را به نوعی از زیر بال خارج کرده و استتار کنند. البته اجرای این مفاهیم نیازمند یک سری اقتضائات است. ازجمله نوع طراحی بدنه که خود به خود باید از سطوح نرم آیرودینامیک در نسلهای قبلی به سمت سطوح شکسته پیش برویم.
پروانه یادآور شد:این موضوع در جنگنده اف 117 دیده شد که در بدنه آن، شکستهای زیادی را شاهد بودیم هرچند در آن زمان، سطح دانش برای هواپیماهایی از این دست بسیار پایین بود.
وی افزود:در عین حال ما ناگزیریم نوع بدنه را طوری طراحی کنیم که بخشهایی ازتجهیزات و تسلیحات را وارد بدنه کنیم. پس باید سطح بدنه متفاوت از گذشته طراحی شود. نکته اینجاست که برای تلفیق این موارد با یکدیگر، نیاز به سطح بالایی از دانش است که این پیچیدگی و تخصص در حوزه دانشی، امروز تنها در انحصار کشورهای معدودی است.
* آزمایش وضعیت قاهر با پرواز نمونه کوچک
مدیر پروژه قاهر با اشاره به ویژگیهای این جنگنده بومی گفت:هیچ نیازی به توضیح نیست که جنگنده قاهر به لحاظ شکل و فرم منحصر به فرد خود، در عین حال که از شرایط ویژه کاهش سطح مقطع راداری (RCS) برخوردار است، به لحاظ قدرت مانورپذیری نیز وضعیت خوبی دارد که این را در پرواز مدل آن که یک مدل Scale jet (مدل کوچک با موتور جت) بود مشاهده کردیم.
پروانه در خصوص سطوح شکسته بکارگرفته شده در بدنه قاهر نیز توضیح داد:وقتی به سمت استفاده از سطوح شکسته میرویم، بخشی از خاصیتهای ایرودینامیک از دست میرود، اما ترکیب این دو حوزه و رساندن طراحی به نقطه اوپتیموم (بهینه)، یکی از هنرهایی است که متخصصین و طراحان باید بتوانند به آن دست پیدا کنند.
* طراحی سامانهها، متناسب با نیازهای عملیاتی
وی با تأکید بر اهمیت استفاده از ابزار متناسب با نیازهای عملیاتی در نیروهای مسلح، گفت:گاهی ممکن است ما نیاز داشته باشیم از ابزار در اختیار خود استفاده متفاوتتری مبتنی بر نیاز خود داشته باشیم اما محدودیتهایی که در ابزار هست موجب میشود تا ما از برخی برنامههای خود چشمپوشی کنیم چون این ابزار متناسب با نیاز عملیاتی ما ساخته نشده است.
مدیرعامل صها ادامه داد:برای مثال در حوزه جنگندههای موجود در دنیا، سه پلت فرم اصلی وجود دارد که یکی جنگندههای آمریکایی است که بر اساس نوع عملیات ارتفاع بالا و برد خاص تعریف شدهاند. جنگندههای روسی نیز در تقابل با آمریکاییها و در اروپا نیز که البته بیشتر در کشورهای انگلیس و فرانسه شاهد آن هستیم، جنگندهها متناسب با شرایط محدود اروپاییها تعریف میشوند. البته اخیراً چینیها نیز برای ورود به این حوزه تلاش بسیاری می کنند تا از بحث کپی سازی جنگندهها که بیشتر هم روسی هستند، فاصله بگیرند.
وی گفت:کشورهای دیگر اگر بخواهند از این تجهیزات استفاده کنند، مجبورند شرایط طراحان این چند کشور را بپذیرند و نیازهای عملیاتی خود را با این شرایط وفق بدهند. اما ما امروز به جایگاهی رسیدیم که محصولات و تجهیزات عمده دفاعی خود را بر اساس نیازهای عملیاتی خودمان طراحی میکنیم که این یک دستاورد بسیار بالا محسوب میشود.
* توانایی عملیات قاهر در سه حوزه ارتفاع پست، متوسط و بالا
مدیر پروژه قاهر با اشاره به برخی ویژگیهای عملیاتی جنگندههای آمریکایی و روس، اظهار داشت: آمریکاییها بنابر طرحریزیهای عملیاتی خود تلاش میکنند تا از ارتفاع بسیار بالا به سمت هدف هجوم ببرند که این موضوع در بخشی از جنگندههای روسی نیز اعمال میشود اما ما در ایران شرایط دیگری را تعریف کردهایم و معتقدیم که عملیات باید در سه حوزه ارتفاع بالا، میانی و پست تعریف شود.
پروانه خاطرنشان کرد:پرواز در ارتفاع پست میتواند ویژگیهای فوقالعادهای به جنگنده بدهد تا بتوان در یک جنگ پیچیده ناهمطراز، دشمن را کاملاً زمینگیر کرد.
وی با بیان اینکه در طراحی قاهر نیز همه این موارد در نظر گرفته شده است، تصریح کرد: یکی از دلایل بکارگیری بال شکسته در این هواپیما، ایجاد قابلیت پرواز در هر سه سطح است.
مدیرعامل صها افزود:البته قابلیت ویژهای که برای قاهر تعریف شده، پرواز در ارتفاع پست است؛ قابلیتی که در نمونههای مشابه در دنیا دیده نمیشود.
پروانه تصریح کرد:ارتفاع پست، ارتفاعی است که بتوان در آن از شرایط Ground effect (اثرسطح) یک سطح استفاده کرد که عمده جنگندهها در این شرایط دچار اشکال میشوند چراکه طراحی آنها برای مراحل بعد از گراند افکت صورت میگیرد. این همان نکتهایست که شما وقتی میخواهید از یک محصول استفاده کنید، شرایطی که طراحان آن تجهیزات در نظر گرفتند، به شما تحمیل میشود ولی ما با طراحی بومی این جنگنده توانستیم از این مانع عبور کنیم.
* رادار گریزی با جذب امواج و عبور آنها
وی درخصوص جنس مواد بکار گرفته شده در بدنه جنگنده قاهر برای جذب امواج نیز اظهار داشت:در مبحث رادارگریزی چند موضوع برای کاهش سطح مقطع راداری یکی هواپیما مطرح است که یکی از این پارامترهای مهم، مواد بکار رفته در بدنه است که باید توان جذب امواج را داشته باشد و یا بتواند امواج را از خود عبور دهد که اینها در جنگنده قاهر لحاظ شده است.
* قاهر رونمایی شده ماکت نبود
مدیر پروژه قاهر در پاسخ به این سوال که آیا نمونه رونمایی شده با توجه به نصب نبودن بسیاری از تجهیزات آن، یک نمونه واقعی بود یا مدل (ماک آپ)، گفت:نمونهای که نمایش داده شد، نمونه اصلی بود که بزودی وارد مرحله آزمایشهای پروازی میشود و در خصوص نصب تجهیزات نیز لزومی نداشت تا ما در این مرحله، تجهیزات کامل را بر روی بدنه آن نصب کنیم.
* تجهیزات به مرور نصب خواهند شد
پروانه اضافه کرد:با شروع مرحله آزمایش و انجام آزمایشهای اولیه پروازی، تجهیزات مورد نیاز نیز به مرور روی جنگنده نصب خواهد شد که از جمله آنها، Head of display (نمایشگر سر- بالا) است.
وی درباره تفاوت شکل بدنه رونمایی شده با نمونه آزمایش شده در تونل باد نیز توضیح داد:در مرحله طراحی با استفاده از نرمافزارهای متعدد، شکل بدنه، آنالیز شده و ما به یک الگوی اولیه میرسیم و پس از آزمایش تونل باد نیز، پارامترهای آنالیز شده و داشتههایمان در آزمایش تونل باد را با یکدیگر مقایسه کرده و تغییرات لازم را اعمال میکنیم که این مراحل انجام شده و آزمایش تونل باد نیز در حقیقت برای تعیین تغییرات احتمالی مورد نیاز است.
مدیرعامل صها افزود: وقتی نمونه اولیه وارد تونل باد شد، با تحلیلهایی که داشتیم به شکل مورد نظر رسیدیم و وارد مرحله جدید شدیم که بر اساس آن، مدل Scale ساخته و پروازهای آزمایشی انجام خواهد شد.
* همه منتظر نمونه جدیدی از نسل آذرخش یا صاعقه بودند
پروانه در بخش دیگری از گفت و گوی خود مبنی بر اینکه بسیاری از گمانهزنیها پیش از رونمایی این بود که ما با نسل ارتقا یافتهای از جنگندههای گذشته آذرخش و صاعقه روبرو خواهیم شد، گفت: بطور طبیعی این گمانه زنیها وجود داشت اما ما در روند ساخت جنگندهها یک مسیر رو به جلو را طی کردیم و نشان دادیم که حالا وارد فاز جدیدی شدیم که میتوانیم یک جنگنده با قیافه منحصر بهفرد مبتنی بر نیازهای ویژه عملیاتی خود بسازیم.
وی ادامه داد:در حقیقت متخصصان وزارت دفاع این جسارت را با تکیه بر دانش و تجربیات گذشته پیدا کردند که به سمت یک طراحی پیشرفته و جدید بروند که این خود یک گام بلند در این عرصه محسوب میشود. این نمونه ساخته شده هیچ مشابهی در جهان ندارد که ما از روی آن الگو گرفته باشیم و این تفاوتهای ماهوی با دیگر جنگندههای موجود در دنیا، در شکل و فرم قاهر بخوبی نمایان است.
* یکی از وجوه تشابه قاهر با اف 35
مدیر پروژه قاهر افزود:در این هواپیما برای کاهش سطح مقطع راداری، از زوایای خاص در بدنه استفاده شده که این نوع زوایا در هواپیماهای معدودی که در دنیا وجود دارد نظیر اف22، اف 35 و یا جنگنده روسی pakfa نیز مشاهده میشود.
پروانه تصریح کرد:سطح مقطع راداری یک هواپیما از زوایای مختلف جلو، عقب، بالا، پایین و کنار، متفاوت است و جنگنده پیشرفتهای که ما ساختیم از سطح مقطعی برخوردار است که بتواند دشمن را در شرایط عملیاتی کاملاً غافلگیر کند.
وی سامانههای الکترونیکی و نرمافزارهای بکار رفته در این جنگنده را بومی عنوان کرد و افزود:این تجهیزات قابلیت های خاص خود را دارد که در عین حال قابل توسعه نیز هستند و در این زمینه نیز ما شاهد یک حرکت طوفنده توسط متخصصان وزارت دفاع هستیم.
مدیرعامل صها با بیان اینکه این روند، یک روند تکاملی رو به جلو است، تأکید کرد:با رونمایی از جنگنده قاهر بسیاری از متخصصین غافلگیرشدند و انتظار چنین رشد سریعی را در داخل کشور نداشتند که ما بتوانیم از ساخت جنگندههای آذرخش و صاعقه به شکل و فرم جدیدی مثل جنگنده قاهر برسیم.
* علت نصب نمایشگرهای آنالوگ در نمونه رونمایی شده
پروانه در خصوص بکارگیری نمایشگرهای آنالوگ در کابین جنگنده رونمایی شده نیز توضیح داد:به طور طبیعی چون ما بکارگیری یک سامانه Full glass cockpit (کابین با نمایشگرهای کاملا دیجیتالی) را در دست اقدام داشتیم، ضرورتی ندیدیم در همان آزمایشهای اولیه، تمام تجهیزات را بکار ببریم و احتمالات طراحی خاص خودمان را هم در نظر گرفتیم.
وی افزود:در تمام دنیا این این یک امر متداول است که برای اطمینان بیشتر، بخشهایی از تجهیزات آنالوگ را در داخل کابین قرار دادیم تا اگر در مرحله آزمایش، اشکالی پیش آمد، خلبان بتواند از آنها استفاده کند ولی به طور طبیعی بعد از طی مراحل آزمایش، با استفاده از تجهیزات الکترونیکی طراحی شده، مجموعه را به طور کامل آماده و عملیاتی خواهیم کرد.
* نصب صندلی بومی خلبان منتظر ابلاغ مجوز
پروانه در خصوص استفاده از صندلی خلبان در این جنگنده نیز گفت:این مدل صندلی که فعلاً استفاده کردیم، داخلی نیست ولی ما منتظر مجوز نصب صندلیهای داخلی خودمان هستیم که بعد از آن روی جنگنده قاهر نیز نصب خواهد شد.
* تک موتوره یا دوموتوره بودن؛ مسئله این است
موضوع تک موتوره بودن جنگده قاهر و میزان اطمینان به موتور نیز مبحث دیگری بود که مدیر پروژه قاهر به آن اشاره کرد و اظهار داشت:تک موتوره یا دوموتوره بودن هواپیما، بستگی به نوع عملیات آن دارد.
برای مثال آمریکاییها در یک مقطع زمانی دو جنگنده اف15 و اف16 را ساختند که یکی دو موتوره و دیگری تک موتوره بود که البته هرکدام از اینها هم برای انجام مأموریتهای خاصی طراحی و ساخته شدند.
وی ادامه داد:تعداد موتورها علاوه بر نقاط قوت، نقاط ضعفی نیز دارند و ما دیدیم که آمریکاییهای در طراحی و ساخت جنگندههای نسل جدید، بعد از ساخت جنگنده اف22 که یک جنگنده دوموتوره بود، آن را تصحیح کرده و جنگنده اف35 را ساختند که یک جنگنده تک موتوره است هرچند هنوز این هواپیما که چند سالیست رونمایی شده، هنوز در مراحل تکمیل و آزمایش قرار دارد.
مدیرعامل صها افزود:جنگنده قاهر نیز دقیقاً بر اساس سیاستها و نیازهای عملیاتی خودمان طراحی شده که خاصیتهای منحصر به فردی دارد.
* تعمیر و نگهداری قاهر آسان خواهد بود
پروانه درخصوص مبحث تعمیر و نگهداری این جنگنده و اینکه چقدر در میزان راحتی اورهال آن کار شده است نیز خاطرنشان کرد:این موضوع یعنی اورهال سبک و سنگین هواپیماها، مبحث بسیار مهمی است که در انواع جنگندهها متفاوت است.
وی با بیان اینکه برخی هواپیماها در جهان با همین رویکرد تعمیر و نگهداری آسان ساخته میشوند، گفت:ما در بحث تعمیر و نگهداری هواپیماها توانمندی بسیار بالایی داریم و شرکت صنایع هواپیمایی ایران، 40 سال است که در حوزه تعمیرات هواپیماها (چه شرقی و چه غربی) کار میکند و ما در این خصوص تبحر بالایی داریم و جنگنده جدید قاهر نیز از همین قِسم هواپیماهایی است که تعمیر و نگهداری آسانی خواهد داشت.
مدیر پروژه قاهر درخصوص عمر پروازی این جنگنده نیز گفت:آنچه در دنیا متداول است اینست که عمر جنگندهها معمولاً برای بیست سال یا میزان پرواز 6 تا هشت هزار ساعت تعیین میشود که البته این عمر در مراحل بعدی نیز قابل توسعه است.
* دهانه ورود هوا برای زاویه حمله بالای 26 درجه
پروانه همچنین به مکانیابی و شکل طراحی دهانه ورود هوای جنگنده قاهر اشاره کرد و افزود:این دهانه بر اساس موتور جت و شرایط هوای مشخص و ارتفاعی که هواپیما در آن حیات خواهد داشت، طراحی و تعریف می شود. مثلاً اگر هواپیما برای ارتفاع 60 هزار پا ساخته میشود، دهانه ورود هوای آن باید هم در ارتفاع 60 هزار پایی و هم ارتفاع پایینتر، عملکرد مشخصی داشته باشد.
وی موضوع مهم در این خصوص را زاویه حمله یک جنگنده دانست و افزود:وقتی هواپیما در زاویه حمله قرار میگیرد، جریان هوا میتواند در دهنه ورودی، ایجاد اختلال کند که در این جنگنده برای بالای 26 درجه زاویه حمله، طراحی و آزمایش شده که آزمایشهای آن نیز موفق بوده است.
* قابلیت سوختگیری جنگنده قاهر در مراحل بعدی
مدیرعامل صها در پاسخ به این سوال که برای قابلیت سوختگیری هوایی این جنگنده چه برنامههایی در دست است، گفت:ما در بحث سوختگیری هوایی، قابلیتهای فوق العادهای داریم و قطعاً از تمام دانش خودر در این حوزه در جنگنده قاهر نیز استفاده خواهیم کرد.
پروانه در عین حال تأکید کرد: برنامههای ما کاملاً مشخص است و سعی داریم گام به گام همه این برنامهها را پیش ببریم و لزومی ندارد در گام اول که وارد آزمایشها میشویم، بخواهیم اقدامات مراحل نهایی را هم انجام بدهیم.
* فضای باز برای خلبان در داخل کاکپیت
وی درخصوص کانوپی (پوشش طلقی کابین) بکار رفته در جنگنده قاهر نیز با بیان اینکه این شکل کانوپی در نسلهای جدید جنگندهها بکار رفته، گفت:در نسلهای قدیمی چون بدنه هواپیما، لیفتبری زیادی نداشت، لذا از کانوپیهای کوچک استفاده میشد که خلبان نیز در آن قدرت عمل زیادی نداشت ولی در نسلهای جدید، این فضا قدری متفاوت شد و خلبان جای زیادی در آن دارد و چون قرار است تجهیزاتی نیز در جلو و پشت خلبان نصب شود، لذا میطلبد که فضای بیشتری در کابین داشته باشیم.
* قاهر به تجهیزات بومی مسلح خواهد شد
مدیر پروژه قاهر در خصوص تسلیحاتی که در این جنگنده بکار گرفته خواهد شد نیز اظهار داشت: سیاست دفاعی ما، استفاده از تجهیزات بومی و ساخت داخل است و ما نیز بعد از انجام مراحل بعدی آزمایشها، اقدام به نصب همین تسلیحات بومی بر روی جنگنده قاهر خواهیم کرد.
* بسترهای تولید انبوه آماده است
پروانه همچنین به موضوع تولید انبوه این جنگنده جدید پرداخت و گفت:تولید انبوه هر سامانه بر اساس سیاستها و دستورالعملهای ابلاغی صورت میگیرد و آنچه ما صورت دادیم، آماده سازی بسترهای لازم برای تولید انبوه این پرنده بود که طبق برنامه انجام شده است.
* تایید قاهر توسط متخصصان هوایی
وی در بخش دیگری از این گفت و گو به برداشت اشتباه برخی رسانه مبنی بر اعلام انجام پرواز توسط نمونه نهایی قاهر اشاره کرد و افزود:این هواپیما در مراحل بعدی آزمایش های تاکسی و پروازی را انجام خواهد داد.
مدیرعامل صها افزود:آقای رئیسجمهور در روز رونمایی از قاهر به درستی فرمودند که یکی از خلبانان باسابقه نیروی هوایی که چندین هزار ساعت پرواز در کارنامه خود دارد، عملکرد این جنگنده را به عنوان یکی کارشناس تائید کرده که البته برخی رسانهها اشتباها اینطور برداشت کردند که گویا قاهر پروازی داشته که البته بعداَ این اشتباه را تصحیح کردند.
پروانه در بخش پایانی این گفت و گو به موضوع تحریمهای صورت گرفته علیه کشورمان در طول سالهای پس از انقلاب و نیز تأثیر آن بر رشد روند خودکفایی در صنایع دفاعی اشاره کرد و گفت:از ابتدای پیروزی انقلاب که ملت ایران به رهبر و مقتدای خود لبیک گفتند، دشمنیهای کشورهای مستکبر شروع شد و با تمام قوا سعی کردند تا به انحای مختلف مانع رشد و پیشرفت ملت ایران شوند و در این مسیر هر کاری که از دستشان برآمد، دریغ نکردند.
* دستاوردهای نظامی، تقدیم ملت صبور ایران
وی ادامه داد:جنگ هشت ساله تحمیلی، محاصره اقتصادی، تهاجم شدید فرهنگی و تشدید تحریمها علیه ملت ایران تنها یک هدف را دنبال میکند و آن هم آزار دادن ملت ایران است تا از این طریق به خیال خود انتقام بگیرند اما ملت ما در طول این سالها ثابت کرد که حتی یک قدم هم از آرمانها و اهداف خود عقب نشینی نخواهد کرد.
پروانه با بیان اینکه همه این پیروزیها و پیشرفتها را مدیون ایستادگی ملت ایران هستیم، ادامه داد:مردم کم نظیر ما با وجود تحمل همه این فشارها، هیچگاه دست از حمایت دانشمندان و متخصصین مجموعه دفاعی کشور برنداشتند و ما نیز همه این افتخارها را دو دستی تقدیم ملت عزیز ایران می کنیم.
وی خاطرنشان کرد: یادمان نرود که برخی کشورها با اعمال تحریمهایی بسیار محدودتر از آنچه علیه ایران شکل گرفته، دست خود را بالا بردند و تسلیم شدند.